In gesprek met: de KNVB
Elk weekend worden in Nederland zo’n 30.000 amateurwedstrijden gespeeld. Tussen de 3 en 4 miljoen mensen zijn daarbij betrokken: als speler, trainer of scheidsrechter, langs de lijn of achter de bar in de kantine. Achter al die wedstrijden staat de KNVB, de grootste sportbond van het land. Jan Dirk van der Zee is er sinds 2015 directeur-bestuurder amateurvoetbal. Eind dit jaar stopt hij, omdat zijn maximale bestuurstermijn erop zit. Hij vertelt hoe het is om te werken voor een organisatie die op elke verjaardag ter sprake komt.
Wat doet de KNVB, naast Oranje?
Van der Zee en Marianne van Leeuwen vormen het bestuur van de KNVB en dragen gezamenlijk de verantwoordelijkheid. Binnen dat collegiale bestuur richt zij zich op het betaald voetbal, hij op het amateurvoetbal en het vrouwenvoetbal. ‘Het betaald voetbal noemen we weleens “de speciaalzaak”’, zegt hij. ‘Het amateurvoetbal is de echte grote maatschappelijke fabriek.’
De KNVB organiseert ieder jaar zo'n 850.000 wedstrijden. Dat klinkt vooral als een kwestie van inplannen en indelen, maar er zit veel meer achter. ‘Als er op een club iemand overlijdt, zoals een erelid of een vooraanstaand figuur, wordt bij die club niet gevoetbald. Gaat het om een grote club, dan zijn een paar collega's een week bezig om alles opnieuw te plannen.’
Op de achtergrond houdt de bond data bij van alle voetballers in Nederland. ‘Met een teamindex, gebaseerd op onder meer behaalde punten en gescoorde doelpunten, delen we teams zo gelijkwaardig mogelijk in. Zo blijven competities spannend.’ Daarnaast leidt de KNVB scheidsrechters, bestuurders en trainers op en ondersteunt de bond drieduizend verenigingen met hun honderdduizenden vrijwilligers.
‘Je kunt een prachtig competitieschema hebben, maar als er niet wordt gevlagd of gefloten, gebeurt er niets.’ - Jan Dirk van der Zee
Wat maakt de KNVB een bijzondere werkgever?
Van der Zee kent de bond ook vanuit het perspectief van de voetballer. Hij voetbalde dertig jaar op allerlei niveaus. ‘Ik zat altijd te mopperen op de KNVB als ik een gele kaart in mijn brievenbus kreeg en 25 euro boete moest betalen. Maar als je hier binnenkomt, dan zie je wat er allemaal bij komt kijken en voel je toch een soort trots op je linkerborst. Alsof je zelf een shirtje aanhebt en onderdeel bent van het Nederlandse voetbal. Dat merken we bij iedereen hier, jong en oud.’
Die trots heeft alles te maken met de plek die voetbal in de samenleving inneemt. ‘We staan echt midden in de maatschappij. De huisarts en de loodgieter ontmoeten elkaar in de kleedkamer en langs het veld.’ Die rol is de afgelopen jaren alleen maar belangrijker geworden. Van der Zee ziet dat de samenleving meer gepolariseerd is en dat er meer agressie is, ook op de club. ‘Wat in de maatschappij gebeurt, stopt niet bij het hek van het voetbalveld. Dat maakt ons werk complexer dan tien jaar geleden. Tegelijkertijd zien we hoe het amateurvoetbal leeft. Op doordeweekse avonden, als de velden vol staan met trainende teams. Aan het eind van het seizoen, als er kampioenschappen worden gevierd. En tijdens toernooien, als heel Nederland zich verenigt rond Oranje. Daar mogen we best vaker bij stilstaan.’
Het werk op de clubs in het land wordt grotendeels door vrijwilligers gedaan. ‘Zonder hen zijn wij helemaal niks’, zegt Van der Zee. ‘Je kunt een prachtig competitieschema hebben, maar als er niet wordt gevlagd of gefloten, gebeurt er niets.’ Medewerkers van de KNVB zijn daarom veel op pad, bij clubs in het hele land. ‘Vertel niet vanachter je laptop hoe het moet, maar maak echt contact.’
Iedereen vindt iets van voetbal. Hoe bereid je je medewerkers daarop voor?
Als je bij de KNVB komt werken, krijg je meteen te horen dat je ertegen moet kunnen dat mensen altijd iets van je vinden, zegt Van der Zee. ‘Ik vergelijk ons weleens met de NS. Niemand heeft het over de 98 procent van de treinen die op tijd rijden. Het gaat altijd over de 2 procent die te laat is. Zo gaat het in het voetbal ook. Bovendien draait het om winnen en verliezen, en dus is er altijd emotie. Als we complimenten krijgen, zeggen we weleens tegen elkaar: nu moeten we goed oppassen.’
Hij weet zelf hoe het voelt wanneer het gesprek zich tegen hem keert. In zijn beginperiode voerde de bond een paar grote veranderingen door die nodig waren voor de toekomst van het amateurvoetbal. Hij kreeg veel kritiek over zich heen, online, op televisie en in columns. ‘Het is fijn als je dan in ieder geval gesteund wordt door je collega's en de toezichthouders. Dat was voor mij heel belangrijk. Nu staan Marianne en ik op dezelfde manier achter al onze collega's. We vinden het superbelangrijk om onze mensen te helpen, te begeleiden en te beschermen.’
Hoe begeleid je je medewerkers?
Dat begint met goede informatie. Of het nu gaat om een uitschakeling op een eindtoernooi of de komst van een nieuwe bondscoach: medewerkers horen vooraf wat er speelt en waarom. ‘Dan kunnen ze op die verjaardag diezelfde avond uitleggen wat we aan het doen zijn. Zo help en bescherm je je mensen.’ Er wordt veel over de KNVB geschreven en niet alles klopt. Ook dan krijgen collega's uitleg, zodat ze steviger in hun schoenen staan.
Daarnaast komen alle medewerkers 4 tot 6 keer per jaar bij elkaar. Het gaat dan over de strategie. Daarnaast laten collega's zelf zien waar ze mee bezig zijn en welke kennis ze in huis hebben. ‘Zo creëer je trots en maak je het KNVB-team sterker.’ Onlangs speelden ruim 300 collega's bij zo'n bijeenkomst het teamspel Expeditie Robinson. ‘Dat ging alle kanten op’, lacht Van der Zee. ‘Bij ons wil iedereen altijd winnen, of het nou een pubquiz is of iets anders.’
Hoe vinden jullie goede mensen?
De KNVB heeft zo'n 600 medewerkers, met de flexibele schil erbij gerekend zijn dat ongeveer 1.000 collega’s. Dat zijn bijvoorbeeld docenten, diëtisten en fysiotherapeuten, die naast hun gewone baan een paar avonden per week voor de bond werken. Nieuwe mensen vinden gaat meestal makkelijk. ‘Voor bijna 80 procent van onze functies vinden we zonder veel moeite goede mensen. Het gevoel dat je in en voor het voetbal mag werken, daar zijn mensen supertrots op.’
Lastiger wordt het bij specialistische functies, bijvoorbeeld in de technologie. ‘Dan moeten we concurreren met grote bedrijven. Als merk lijken we heel groot, maar we zijn eigenlijk een middelgroot bedrijf. Tegelijkertijd kunnen we concurreren op beleving, want waar voel je nou dagelijks de magie van de grootste sport van Nederland in je werk?’
Waar moet de KNVB als werkgever nog stappen zetten?
Van de medewerkers is ongeveer 35 procent vrouw, maar in leidinggevende rollen zijn het er veel minder. ‘Doordat er meer mannen dan vrouwen in ons personeelsbestand zitten, groeien ook meer mannen door naar leidinggevende posities. Dat leidt op de langere termijn tot ongewenste homogeniteit. Dat willen we echt veranderen. We willen daarom meer vrouwen in de organisatie. Het voetbal is van iedereen. En de KNVB is juist ook voor vrouwen een heel leuke werkgever.’
Ook op het gebied van culturele diversiteit valt nog winst te halen. ‘Op de velden zie je heel veel diversiteit, kijk alleen naar het Nederlands elftal. Maar in het kader en de besturen zie je vooral witte mannen. Niet dat witte mannen slecht zijn, maar het kan diverser. Daar hebben we onszelf harde doelen voor gesteld.’
Het gaat niet vanzelf. ‘Dat gaat stapje voor stapje en soms ook met twee stapjes terug. Maar ik zie veel meer diversiteit in de organisatie dan 15 jaar geleden. En mensen voelen zich meer welkom. We zijn er nog lang niet, maar we zijn er echt mee bezig.’
Waar ben je na 12 jaar het meest trots op?
‘Laat ik vooropstellen: ik heb niets alleen gedaan’, zegt Van der Zee. ‘Ik kon een paar besluiten versnellen.’ Zo voerde de KNVB in 2017 nieuwe wedstrijdvormen in voor de jongste jeugd. ‘Dat lag al lang op de plank. Het voetbal is een conservatieve wereld en bestuurlijk was het ingewikkeld. Maar het is bedacht door onze eigen mensen en daar zijn ze terecht trots op.’
De groei van het vrouwenvoetbal raakt hem, en niet in de laatste plaats omdat hij zelf dochters heeft. Het mannenvoetbal heeft ruim een eeuw voorsprong. ‘Maar dat meiden nu gewoon mogen voetballen en hun eigen idolen hebben, daar ben ik heel trots op.’
Ook het amateurvoetbal is de afgelopen jaren veel zichtbaarder geworden. Dat ligt hem na aan het hart. ‘Toen ik klein was, speelden er in het eerste van Gorredijk mannen naar wie ik opkeek. Zo wilde ik ook worden. En natuurlijk wilde ik ook Marco van Basten zijn. Maar de helden lopen niet alleen in het betaald voetbal rond. Op de amateurclub heb je ze ook.’