‘Juist omdat het leven eindig is, is het zo waardevol’

Kefah: ‘Merk je in je werk dat er nog een taboe rust op de dood?’

Lisenka: ‘Ja. Mensen gaan de dood liever uit de weg. Terwijl iedereen dierbaren verliest. En iedereen zelf een keer sterft. Daarom is het belangrijk om erover na te denken. En erover te praten met mensen om je heen. Meer openheid maakt het makkelijker, voor jezelf en voor je omgeving. In mijn werk zoek ik altijd een moment om dat gesprek te beginnen. Angst maakt dan plaats voor rust. Zodra iemand hoort dat hij niet meer beter wordt, begint de palliatieve fase. Die kan lang duren, soms wel jaren. Deze fase begint zodra iemand hoort dat hij niet meer beter wordt. We kijken dan samen naar wat iemand nodig heeft. Niet alleen lichamelijk, ook psychisch, sociaal en spiritueel.’

Lisenka: ‘Vind jij het lastig om voor De Kist met mensen over de dood te praten?’

Kefah: ‘Ik heb mensen geïnterviewd die niet lang meer te leven hadden. Op weg naar zo'n gesprek voel je ongemak. Wat ga ik aantreffen? Wat moet ik zeggen? Dat ongemak moet je overwinnen. De sleutel is: probeer als mens tegenover een ander mens te staan. Precies zoals jij dat doet in je werk.

Maar ik vind het geen zwaar programma om te maken. Want als je het over de dood hebt, gaat het eigenlijk altijd over wat het leven de moeite waard maakt. En over wat echt belangrijk is geweest.’

Kefah: ‘De dood was voor mij altijd iets dat ver weg was. Door al die gesprekken denk ik er veel meer over na. Ik heb ook met mijn naasten besproken wat voor mij belangrijk is, als het zover is.

Dat gesprek zou eigenlijk iedereen moeten voeren. Maak het je nabestaanden makkelijk. Dan is de kans op onenigheid kleiner. Die extra last wil je hen niet geven.’

Lisenka: ‘Ik heb tegen mijn kinderen gezegd: wat jullie ook doen, het is altijd goed. Mijn moeder zei ooit iets moois tegen mij: hoe mijn einde ook verloopt, je hoeft je nooit schuldig te voelen.’

Lisenka: ‘Ik heb tegen mijn kinderen gezegd: wat jullie ook doen, het is altijd goed. Mijn moeder zei ooit iets moois tegen mij: hoe mijn einde ook verloopt, je hoeft je nooit schuldig te voelen.’

Lisenka: ‘Heeft ouder worden ook invloed op hoe je over de dood denkt?’

Kefah: ‘Ja. Ik ben nu 56 en merk aan mijn lichaam dat ik kwetsbaarder ben geworden. Daardoor besef ik: het is niet vanzelfsprekend om elke ochtend gezond op te staan. Dat is een cadeau. Morgen kan alles anders zijn. Het leven is niet zo maakbaar als we soms willen geloven.’

Lisenka: ‘Dat idee van maakbaarheid zie je overal. Kijk naar sociale media: perfecte foto's van perfecte levens. Maar het leven is niet perfect. En we hebben het nooit helemaal in de hand. Als de dood ons iets kan leren, dan is het dat.’

Kefah: ‘Precies. We zijn soms vergeten dat pijn en tegenslag ook bij het leven horen. En dat we elkaar moeten helpen om die te dragen. Daar zit voor mij juist de schoonheid van het leven. Als je valt, kijk ik niet weg, maar ik vang je op. En als iemand doodgaat, ben je er voor de ander.’

Kefah: ‘Heb jij zelf iemand om je verhaal aan kwijt te kunnen?’

Lisenka: ‘Gelukkig wel. Dat is heel belangrijk. Anders raak je op een gegeven moment vol. Collega’s zijn belangrijk. Maar ook mijn dochter luistert graag. En mijn moeder wil ook altijd weten wat mij bezighoudt.’

Lisenka: ‘Wat heb jij geleerd van je gesprekken voor De Kist?’

Kefah: ‘Als ik met mensen terugkijk op hun leven, hoor ik steeds dezelfde les. Aan het einde gaat het bijna nooit over carrière of bezit. Het gaat over de mensen om je heen. Over wie er naast je zat. Wie je hand vasthield. Wie er voor je was. Dat vind ik ook zo mooi aan jouw vak. Mensen in de zorg komen dichtbij. Op momenten waarop de meeste mensen liever een stap terug doen. Ze overwinnen hun eigen schroom en ongemak om er voor een ander te zijn. En om echt naast iemand te staan. Daar maak ik een diepe buiging voor.’